پس مىتوان گفت كه امداد و مد هر چيز به اين است كه از نوع خودش بدان اضافه كنيم تا بدين وسيله وجود و بقايش امتداد يابد ، كه اگر اين اضافه را نكنيم وجودش قطع مىشود ، مانند چشمه آب كه از منبع زير زمينى خود مدد گرفته و لحظه به لحظه به آن اضافه مىشود ، و در نتيجه جريانش امتداد مىيابد . خداى سبحان هم كه انسان را در عملش ( چه دنيوى چه اخروى ) امداد مىكند در حقيقت به همين معنا است ، زيرا تمامى وسائل عمل و آنچه كه عملش در تحققش محتاج بدان است از قبيل علم و اراده و ابزار بدنى و قواى فعاله و مواد خارجى كه عمل روى آنها واقع مىشود ، و عامل با عمل خود در آنها تصرف مىكند ، و همچنين اسباب و شرائط مربوط به عمل و به مواد ، همه و همه امورى تكوينى هستند كه آدمى خودش در خلقت و فراهم نمودن آنها دخالت ندارد ، و اگر يكى و يا همه آنها نباشد ، عمل انسان هم تحقق نخواهد يافت ، اين خداى سبحان است كه به فضل خود آنها را افاضه فرموده و وجود و بقاء آدمى را امتداد مىدهد ، آرى اگر عطاى او منقطع شود عمل هر عاملى از او منقطع مىگردد . پس اهل دنيا در دنياى خود و اهل آخرت در آخرت خود از عطاى خدا استمداد مىكنند ، و در اين عطا كردن چيزى جز حمد عايد خداى سبحان نمىشود ، آرى هر چه او عطا مىكند انعامى است بر آدمى كه آن را در موضع نيكو و موردى كه پروردگارش راضى باشد استعمال كند ، و اما اگر فسق بورزد و آن نعمت را در آن مورد نيكو استعمال نكند در حقيقت كلمه خدا را از جاى خود تحريف كرده و نبايد جز خود كسى را ملامت كند ، به هر حال خداوند مستحق ثناى جميل مىباشد و حجت بالغه او تمام است . پس اينكه فرمود : « كلا نمد » معنايش اين است كه ما هر دو فريق را ( چه آنها كه برايشان عجله مىكنيم و چه آنها كه شكر سعيشان را مىگذاريم ) امداد مىنماييم و اگر مفعول « نمد » كه كلمه « كلا » باشد ( با اينكه بايد بعد از فعل بيايد ) قبل از فعل آورده شده ، بدين جهت بوده است كه بفهماند نسبت به آن عنايتى است ، و مقصود بيان عموميت امداد نسبت به هر دو فريق است . و اينكه به يك يك آن دو گروه اشاره كرد و فرمود : * ( « هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ » ) * يعنى اين دسته كه برايشان عجله مىشود و اين دسته كه سعيشان شكرگزارى مىگردد ، براى اين بود كه بفهماند هر كدام از آنها وضعى مخصوص به خود دارند ، و نتيجه معنا چنين مىشود كه هر يك از اين دو فريق در تحت تربيت الهى قرار داشته و از عطاء خدا برايشان افاضه مىشود ، بدون هيچ تفاوت ، جز اينكه يكى از اين دو دسته نعمت اللَّه را در طلب آخرت مصرف نموده و خدا